De arctische wildernis van Svalbard

Wanneer het vliegtuig in Longyearbyen landt, staat er een gure ijskoude wind. De hele omgeving is grijsgrauw en voelt desolaat aan. Besneeuwde bergen, verlaten koolmijnen en een diepblauwe zee maken het plaatje compleet. Ik weet het wel meteen, dit wordt een bijzondere ervaring.

De mini-luchthaven van Longyearbyen baadt in een grauw en guur weertje.

Svalbard is een eilandengroep in de Noordelijke IJszee, tussen de Noordkaap en de Noordpool. Drie grote en een tachtig kleinere eilanden vormen de archipel die met een apart statuut deel uitmaakt van Noorwegen. Het grootste eiland is Spitsbergen, de oorspronkelijke en nog steeds alomgebruikte naam van de archipel. Het was de Nederlandse ontdekkingsreiziger Willem Barentsz, in 1596 op zoek naar een noordelijke route naar Oost-Azië, die de eilandengroep ontdekte en de naam Spitsbergen gaf. Met Longyearbyen zitten we in de grootste nederzetting: ongeveer tweeduizend inwoners en minstens evenveel sneeuwscooters. Longyearbyen wordt algemeen beschouwd als de meest noordelijke ‘stad’ ter wereld. In de negentiende eeuw werd duidelijk dat Spitsbergen enorme steenkoolvoorraden had. John Monroe Longyear, eigenaar van de Arctic Coal Company, bood in deze nederzetting huisvesting aan voor zijn mijnwerkers en leverde zo de naam. 


Het bezoek aan de Global Seed Vault, de wereldzaadbank waar alle soorten zaden ter wereld worden opgeslagen, laten we aan ons voorbijgaan. Ik hou een erg korte stop in het voormalig mijndorpje. Het is koud. De wind raast. Rendieren en sledehonden lopen op goed geluk door de straten. De haven bruist van de activiteit.

MS Nordstjernen

Prachtig gerenoveerd, de MS Nordstjernen

Een van de schepen die daar geladen wordt, is de MS Nordstjernen. Kranen brengen proviand en bagage aan boord van het stijlvolle schip. Bij die bagage mijn splitboard en een pak materiaal bedoeld om te toeren in minder gunstige weersomstandigheden. De MS Nordstjernen - vernoemd naar de Poolster - werd in 1956 gebouwd en begin 2000 grondig vernieuwd om te kunnen varen in dit arctische gebied. Ondanks de renovatie is de nostalgische pracht en het klassieke houten interieur intact gebleven. Ik neem mijn intrek in een mini-kajuit waar juist voldoende ruimte is voor een stapelbed, douche en toilet. Een patrijspoort kijkt uit op de haven.


De volgende dagen zal de MS Nordstjernen ons ’s nachts - nou ja, het verschil tussen dag en nacht is hier volledig verdwenen - naar de beste plaatsen brengen. Op die ‘beste plaatsen’ gaan we aan land, beklimmen we een of meerdere bergtoppen, glijden we terug naar de boot. Om vervolgens - opnieuw ’s nachts - koers te zetten naar het volgende fjord.

Greenpeace houdt een oogje in het zeil.

In de haven van Longyearbyen houdt de Rainbow Warrior van Greenpeace een oogje in het zeil. Walvisjacht was door de eeuwen heen een van de bestaansredenen van Spitsbergen. Zo ontstond op het eiland Amsterdam de nederzetting Smeerenburg, waar grote hoeveelheden walvis in traankokerijen tot traan werden verwerkt. Noorwegen erkent het verbod op de walvisjacht niet en jaagt nog volop.

The North Face

Nu ben ik hier niet zomaar. Deze expeditie, op uitnodiging van The North Face, moet dienen om haar nieuwe FutureLight-kledinglijn aan de meest brutale weersomstandigheden bloot te stellen. Onder het motto ‘als het goed genoeg is voor Svalbard, dan moet het overal werken’. De sfeer aan boord van het schip is een uitgelaten mix van opwinding en enthousiasme. Zodra we de haven en Isfjorden verlaten, komen we in volle zee en lonkt een onwaarschijnlijk mooi avontuur. Op het dek en in de bar van het schip worden de pintjes gekoeld, in het restaurant wordt - net als elke avond - een heerlijk buffet tevoorschijn getoverd. De enige factor die voorlopig spelbreker dreigt te zijn, is het weer. Er hangt een dik wolkentapijt rond de bergen en in de fjorden. De zon krijgt - voorlopig althans - geen vrijgeleide.

Onderschrift...

Vanuit mijn kajuit zie ik die ochtend Zodiacs, sneeuw en bergen.

IJsberen en…

Wanneer we die ochtend gewekt worden, bevinden we ons in het noordwesten van de eilandengroep. Het schip is Krossfjorden en Möllerfjorden binnengevaren. Het grootste deel van Svalbard is permanent bedekt met ijs. Het landschap is grillig en in het noorden vinden we de hogere bergtoppen. De hoogste berg is met 1713 meter de Newtontoppen, in het noordoosten. Maar begin mei is zo ver noordelijk varen door het ijs simpelweg onmogelijk. De toppen waar wij ons op zullen amuseren zijn een goede duizend meter hoog. Dat klinkt niet bijzonder hoog, maar vergeet niet dat ze als het ware vanuit de zee oprijzen. Zodiacs worden te water gelaten en de gidsen gaan op zoek naar de meest aangewezen plaats om aan land te gaan. Nu ben ik heus wel vertrouwd met winters gevaar: lawines, sneeuwlagen, snel wisselende weersomstandigheden, kliffen… Dat kennen we onderhand wel.

De geweren worden geladen.

Dat veiligheid van een heel andere orde is dan eender waar wij al in de sneeuw speelden, wordt snel duidelijk wanneer de gidsen pistolen en geweren laden. Dit is het territorium van het grootste roofdier op aarde, de Koning van de Noordpool, de ijsbeer. De ijsbeer houdt zich voornamelijk de eerste honderden meters van de kustlijn op. Verder landinwaarts, waar het grillig en bergachtig wordt, is de kans op prooi eerder klein.


Dat maakt dat een aantal begeleiders een plaatsje op de heuvels rond het strand zoekt en de hele dag - geweer rond de schouder - met de verrekijker de horizon afspeurt of er geen ijsbeer loopt. Dagelijks wordt de dril ‘wat te doen bij een ontmoeting’ er meerdere keren ingepompt. Neen, ik heb er geen gezien. Zelfs niet veilig vanop het schip.


De kust is veilig en de snelle Zodiacs brengen ons aan land. We kleven vellen, bespreken routes en de eerste klim in dit wonderbaarlijke landschap kan beginnen. In de verte draaft een groep rendieren verschrikt de bergen in. We schuifelen naar een eerste top. Het uitzicht is adembenemend. Blauw sprankelend ijs vormt indrukwekkende gletsjers die tot diep in het fjord het water induiken. Het weer toont zich niet van zijn fraaiste kant. Er hangt een dik en grijs wolkendek. Wanneer we onze eerste top bereiken, is de zichtbaarheid herleid tot enkele tientallen meter. Afdalen in deze omstandigheden heeft niet meteen veel zin. We wachten op een weervenster dat niet zal komen. 

Blauw sprankelend ijs zorgt voor sprookjesachtige taferelen.

Onze eerste Spitsbergen-run is daarentegen wel een heerlijke: we dalen in één ruk af tot aan het strand. De sneeuw is boterzacht, niet bijzonder diep, maar wel heerlijk om half mei poeder te rijden. Aan het strand zijn er twee opties: ofwel roepen we via de walkietalkie een van de zodiacs om ons in dit godverlaten deel van het fjord op te pikken en terug naar het schip te brengen. Dat betekent echter wachten op het strand, en daar voelen de gidsen niet veel voor. IJsberen, weet je wel? 


Ofwel doen we een volgende klim en rijden we terug naar de plaats waar we aan land gingen en waar de zodiacs ons opwachten. De keuze is snel gemaakt: we lopen de volgende berg op en genieten van een tweede prachtige run richting schip. Aan boord staan de pintjes fris en is het heerlijk toeven. Je moet wel even de klok in de gaten houden, voor je het weet sta je tot na middernacht op het dek in het zonlicht van dat pintje te genieten. Het verschil tussen dag en nacht is hier miniem.

… drijfijs

Wanneer ik de volgende ochtend door mijn patrijspoort kijk, zie ik dikke pakken drijfijs. De gidsen zijn volop in de weer om een plaatsje te zoeken waar we veilig en met droge voeten aan land kunnen. Die nacht voer de MS Nordstjernen de Kongsfjord binnen en ter hoogte van Blomstrandhalvøya kijken we uit naar ons doel van die dag, de Fairingfjellet.

Drijfijs zal ons vandaag parten spelen.

Het weer is nog steeds niet van de partij, maar ach, dat FutureLight setje is zo goed dat weersomstandigheden er eigenlijk helemaal niet meer toedoen: warm, koud, sneeuw, wind… speelt allemaal geen rol. Het doel van de dag dient echter snel bijgesteld te worden. De top ligt verborgen onder een dik wolkendek. We klimmen tot net onder de top en staren met open mond naar een indrukwekkend grote gletsjer aan de andere kant van de berg. De afdaling gaat snel, in de diepte hebben we zicht op ons schip. Maar ook de klim ging snel. Lang twijfelen doen wij meestal niet. Nogmaals, nogmaals en nogmaals. Net wanneer we ons klaarmaken voor de volgende klim, krijgt de gids bericht zo snel mogelijk terug te komen. Het drijfijs neemt steeds meer toe en dreigt onze toegang richting schip af te sluiten. Tegen het einde van de dag zullen we een vijftal keer dezelfde beklimming gedaan hebben en de hele flank aan flarden gereten hebben. Het moet zo leuk maar niet zijn.


Ny-Ålesund

Als je denkt dat Longyearbyen al behoorlijk hoog in het noorden ligt, weet dan dat het nog noordelijker kan. We leggen aan in Ny-Ålesund, op het Brøgger-schiereiland aan de Kongsfjord. Het is, naar eigen zeggen, het meest noordelijke dorp ter wereld met ongeveer een veertig permanente inwoners… en een toeristenwinkeltje.

Het dorpscafé is helaas gesloten vandaag.

Ny-Ålesund is een internationaal onderzoeksstation waar vooral geologen de dienst uitmaken. Het enige cafeetje in het dorp is vandaag gesloten, het museum biedt een unieke blik op zowel de inwoners als het leven in een dergelijke nederzetting. De buste van de Noorse ontdekkingsreiziger Roald Amundsen kan op geen betere plaats staan. De kaartjes die ik vanuit Ny-Ålesund naar het thuisfront verstuur, komen anderhalve maand later aan.


Gletsjers en klimaatopwarming

In de Kongsfjord waar we momenteel varen, liggen de Kronebree en de Kongsveg: twee gletsjers waarvan het gletsjerfront ongeveer vijf kilometer lang is. Dat betekent dat je over een lengte van vijf kilometer tegen een muur van ijs aankijkt, zo hoog als een uit de kluiten gewassen flatgebouw. We gaan de zodiac in om dat natuurfenomeen van naderbij te beschouwen. De zodiac laveert tussen enorme blokken ijs richting gletsjerfront. Hoe dichter je komt, hoe groter de indruk die dit onwaarschijnlijk knappe natuurfenomeen nalaat. 

Enorme blokken ijs als voorbode voor het gletsjerfront.

We blijven op veilige afstand. Als hier een stuk ijs afbreekt, veroorzaakt dat een vloedgolf waar je met een rubberbootje niet in wil zitten. In het water drijven enorme blauwe ijsblokken als stille getuigen. Een zeerob ligt rustig te soezen. Onze expeditieleidster Hilde Fålun Strøm vertelt: “Ik ben nu ongeveer zes jaar op Spitsbergen en ik heb deze gletsjer de afgelopen jaren razendsnel zien slinken. Er zijn hier plaatsen waar amper een paar jaar geleden geen eiland was en waar de gletsjer en het ijs alles bedekten. Nu is dat ijs weg en ontstaan er nieuwe eilandjes.”

Nu wordt het dankzij de Golfstroom nooit echt extreem koud op Spitsbergen en blijven vele wateren ijsvrij en bevaarbaar, toch zijn temperaturen van min twintig en veel kouder geen uitzondering. In maart 1986 werd er in Longyearbyen -46°C gemeten. Juli 1979 tekende met 21°C dan weer voor de hoogste temperatuur. Maar bewoners en onderzoekers vertellen een heel ander verhaal, een waarin ze de klimaatverandering met eigen ogen aanschouwen. De gletsjers trekken zich in een steeds hoger tempo terug, de sneeuw smelt sneller, er zijn fjorden die niet meer dichtvriezen… 


Alsof de klimaatverandering teken van leven wil geven, worden we die nacht getrakteerd op een pittige storm op zee. Wie zeeziek wordt, zoekt heil over de reling. Ik beleef een rusteloze, maar gezonde nacht.

Bucketlist

Ondertussen is de MS Nordstjernen aan de terugvaart begonnen. De storm van die nacht heeft plaats geruimd voor een staalblauwe hemel en heerlijk weer. We zijn opnieuw Isfjorden binnengevaren en gaan in Banjfjellet aan land. 


De klim start met een bijzonder lange hike over een ondergesneeuwde gletsjer. Wanneer we uiteindelijk de top bereiken, worden we beloond met een waanzinnig knap 360°-uitzicht. We kijken uit over helblauw water in diepe fjorden, witte bergen rijzen vanuit de zee op. Het is fenomenaal. De afdaling is er eentje om te kaderen. Even ontstaat er paniek wanneer het bericht komt dat een ander groepje in een lawine is terechtgekomen. Gelukkig vallen er geen slachtoffers. Het is lang na middernacht wanneer we opnieuw de haven van Longyearbyen binnenvaren.


Ik heb er een onwaarschijnlijk knappe en unieke trip opzitten. Eentje die al heel lang op mijn bucketlist stond. De natuur, de fenomenaal knappe uitzichten, de sneeuw, de hele omgeving… Svalbard heeft een onvergetelijke indruk nagelaten. 


...

Tekst: Jurgen Groenwals - Foto's: Jurgen Groenwals, Tristan Kennedy, Mathis Dumas

Jurgen Groenwals